از گواهان صادق است . از بيشى و آبكى بودن خون حيض مزاج رطوبى آن معلوم است و از پرمايگى و كمىاش خشك مزاجى آن آشكار مىشود . چشم رنگ عوض كرده و مايل به زرد و سياهى و چشم آماسيده دو شاهد ديگر بر چگونگى وضع خون حيضند . بقراط مىفرمايد : « حال زهدان را از چشم زن بجوى » . هر زنى كه از حيض پاك شد ولى دهانهء زهدانش نخشكيد و همچنان رطوبى بود ، باردار نمىشود . همچنين بلاى نازائى كه از چاقى ، لاغرى ، پيه زياد ، كوتاهى ذكر ، كوتاهى رگ پوست ذكر ، كجى ذكر ، برگشتگى زهدان باشد و نيز چگونگى حال ريزش منى از مرد و زن را همگى بايد از راه آزمايش عملى بدست آورد . اگر بر فرج زن مادهء پيهى ( ثرب ) بيش از حد طبيعى باشد ، راه ورود ذكر و آب پشت ذكر تنگ مىشود ، شاخك‌هاى زهدان كوتاه مىشوند ، شكم برجسته دارند و در هر حركتى كه مىكنند شكمشان مىلرزد ، و از كمترين بويى آزار مىبينند . زنى كه زهدانش از جاى طبيعى منحرف شده باشد ، اين انحراف را در فرج احساس مىكند . اگر دهانهء زهدان درست در مقابل در ورودى قرار نگرفته باشد ، معلوم است كه از جاى خود تكان خورده است . زنى كه زهدانش منحرف شده و زنى كه زهدانش برگشته است ، در هنگام جماع احساس درد مىكند . دستورات عمومى در اطراف باردارى دستورهاى لازم در اين بحث به دو قسمت تقسيم مىشوند . قسمت اول چگونگى رفتار و رژيم غذائى و غيره كه مربوط به زن باردار است . قسمت دوم علاج حالتها و سببهايى كه مانع باردارى مىشوند . امّا زنى كه نازاست يا مردى كه تخمش بارآور نيست و زن و مردى كه مزاج هماهنگ ندارند و نياز به عوض كردن جفت دارند و كسانى كه آلت تناسليشان كوتاه است ، علاجشان كار طبيبان نيست . در غير اين حالات ممكن است مشكلات از راه معالجات دارويى و غيره حل شوند . حال به قسمت اول برمىگرديم و دستورات لازم را براى نوع جماع صحيح - كه منجر به باردار شدن مىشود - و رژيم غذايى لازم و غيره را تشريح مىكنيم : بايد براى جماع بهترين وقت را انتخاب كنند كه بهترين وقت جماع را سابقا ذكر كرديم . بايد فاصلهء زمانى بين دو جماع باشد ؛ امّا اين فاصلهء زمانى آن‌قدر زياد نباشد كه تخمه در تخمدان زن و مرد سرد شود ، كه در اين صورت جماع سبب باردارى نمىشود . بايد بعد از جماع اوّل چندان منتظر بمانند تا احساس كنند كه تخمهء خوب بارآور در آوندها جمع شده است . اگر بعد از پاك شدن زن از حيض جماع صورت گيرد بسيار بجا است ؛ كه بايد بين اين جماع تا جماعى ديگر فاصلهء زمانى - چنان كه اشاره كرديم - مراعات شود . به‌طور كلى در هر حالتى حتى